नागेश्वर गुहा

​।। श्री आशापुरी देव्यै नमः ।।

क्या समय? क्या प्रलय? दोनो में तेरी महानता.. नागेश्वर गुहा.. ending on a high note

बामणोली sideने ३ वर्षांगोदर (December २०१९) जेव्हा वासोटा ⛰️ केला, तेव्हा boatingची 🛶 आयुष्यभराची हौस पूर्ण झाली 😐.. म्हणजे next time इथून चुकूनही यायचं नाही, हे ठरलं - अगदी carved in stone 🪨.. पण नागेश्वर गुहेचा trek अजून बाकी होता.. म्हणून, चोरवणे sideने जर एखाद्या groupने कधी plan केला तर नक्कीच जाऊन, परत आल्यावर article लिहू 📝, असा सगळा योग जुळून आल्याचा परिणाम म्हणजे - आज, आता, ताबडतोब - तुम्ही हे article 📜 वाचत आहात..

SGच्या WhatsApp statusला काही दिवसांगोदर ह्याचं schedule 📑 बघितलं / दिसलं.. 'अजून कोणी येईल का?' चा शोध घेत दोन्ही राहुल तयार झाले 👍.. आदल्या दिवशी विशालने publish केलेल्या list मध्ये मात्र एकच सापडला.. असो,

नागेश्वर गुहा - इथला शिखर नागाच्या 🐍 डोळ्यांसारखा दिसतो, कदाचित त्यामुळे ह्या ठिकाणाला 'नागेश्वर' असे नाव पडले असावे.. इथे पाहण्याजोगी एक अतिशय अनोखी प्रक्रिया म्हणजे - वर्षभर होणारा शिवलिंगाचा 'अभिषेक' 💧.. अगदी २४*७ / १२ महिने / ३६५ दिवस / २४ तास (pick your favorite) - पाण्याचा एक नैसर्गिक प्रवाह 🌧️ डोंगरमाथ्यावरून खाली झिरपतो आणि थेट शिवलिंगावर पडतो.. लोकांचा असाही विश्वास 🍀 आहे की इथे केलेला नवस पूर्ण होतो.. सांगायची गरज नसावी, पण तरी - महाशिवरात्र आणि श्रावणी सोमवार निमित्त इथे दूरवरून भाविक दर्शनासाठी 🙏 येत असतात..

क्या समय? क्या प्रलय? दोनो में तेरी महानता

आम्ही शनिवारी 🕚 रात्री ११ वाजता पुण्याहून निघालो 🚌.. गाडी मध्ये बसलो आणि cylinder, शेगडी, भांडे घेऊन निघणारा जुना विशाल साधारण दीड वर्षांनी भेटला ☺️.. तसं typical details असणाऱ्या message मध्ये त्याने नाश्त्याला maggi 🍜 (आहे / असेल) असं नमूद केलं असल्याने अंदाज आला होताच, पण "things to carry"च्या list मध्ये plate 🍽️, spoon, cup नसल्याने खात्री नव्हती..

२७ नोव्हेंबर २०२२

Google Maps वर "डांगेवाडी विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर" ही pin 📍 असलेल्या locationला विशालने जेव्हा चहा करायला पातेलं शेगडीवर 🔥 ठेवलं तेव्हा वाजले होते ५:४५.. AH47 (ग्वालियर-मुंबई-बेंगलुरू) सोडल्यावर येऊन-जाऊन करत त्रास देणाऱ्या झोपेने परेशान झाल्यामुळे आता ☕ चहाचा (सु)वास आल्यावर काही राहवेना.. दूध (powder) टाकूनही black tea सारखा दिसणाऱ्या चहात दूध powder कमी झाली होती की चहा powder जास्त? 🤔 ह्याचं उत्तर त्यालाच माहित.. score - बनवणारे ०, खाणारे-पिणारे १..

ह्याची कमतरता भरून काढली maggi ने.. आपण सर्वांना सवय / माहिती आहेच, तरी - maggi बनवायला फक्त पाणी 💧 पुरेसं नसतं.. maggi बनवायला लागते "कला".. hot-n-sour soup 🍵 नव्हतं आज, पण जसं बटाटा कुठल्याही भाजीत चालतो, तसं maggi बनवतांना किंवा बनवून झाल्यावर त्यात काहीही टाकलेलं चालतं, पण हे फक्त कलाकारालाच जमतं.. bonus point के साथ 🤤, score - बनवणारे २, खाणारे-पिणारे १..

इथून साधारण गडाच्या दिशेने २ कि.मी. नंतर टाकायचं होतं trekkingचं पहिलं पाऊल.. "journey of thousand miles begins with a single step" म्हणतात ना, त्यातलं पहिलं पाऊल / single step, हेच ते.. ह्याची pin 📌 सुद्धा GMaps वर कोरलेली आहे.. पाणी 🍶 घालून आणि shoes 🥾 घेऊन परत एकदा bus मधून उतरून आम्ही निघालो.. 'काहीतरी चुकीचं लिहिलंय' असं वाटलं असेल तर तुम्ही बरोबर आहात.. नसेल वाटलं तर मात्र परत वाचा.. check करतोय ओ, तुम्ही आहात ना सोबत! 🤨..

वाट ठसठशीत आहे, हे माहित होतंच आणि सोबत होती 'सुरवातीला चढ, मध्ये traverse / आडवा आणि शेवटी steep', ही अधिकची मानसिक तयारी.. वाजले होते ०८:०० 🕗.. १०:३०चं 🕥 सुटसुटीत target ठेऊन चढायला सुरुवात केली.. कोकणातून वर चढायचंय, म्हणून वाऱ्याचा हट्ट धरत निसर्गाशी भांडण्यात काही अर्थ नव्हता 😓.. फक्त काल जो (पुण्यात) संध्याकाळी १०-१२ थेंब पाऊस झाला / पडला, तसलं काही वातावरण नको 🤞, हीच प्रार्थना करत आम्ही elevation gain 📈 करायला लागलो..

खोटा नागेश्वर, वासोटा, जुना वासोटा and pollution

साधारण अर्ध चढल्यावर समोर दिसलं नेढं / नाखिंद.. म्हणजे, job half done.. माहित नाही, "का?", पण नेढं नुसतं बघितलं / दिसलं तरी जे समाधान मिळतं 👻, त्याचं काही मोजमाप नाही.. कदाचित कारण असावं, निसर्गाच्या ताकदीचा पुरावा भेटल्यावर, "आपण किती छोटे आहोत" ह्याची होणारी जाणीव.. सतत reminders 🔔 लावत-लावत एखाद्या गोष्टीची जी सवय होते आपल्याला, तसंच काहीतरी..

नेहमीप्रमाणे राहुल, आणि आजचे नवीन जोडीदार, मंदार, काही वेळ सोबत होते.. traverse करतांना हे दोघेही पुढे निघाले आणि मला वाटेत भेटले चिपळूण इथले रहिवासी - समीर जोशी.. ह्यांची 'भटजी' 🕉️ म्हणून ओळख.. इथे नियमित येऊन पूजा करणारे.. localite म्हणून विशालने आजच्या late lunchच्या 🍱 सोयीची जबाबदारी ह्यांना दिली होती.. सकाळी चहा घेतांनाच त्यांनी आम्हाला, "वर आपल्याला पूजा करायची आहे, group photo काढायचा आहे", म्हणत head-start ⏯️ घेतला होता..

इथून पुढे होता चढ.. आणि चढ इतका चांगला 😓 होता की भाविकांच्या सोयीसाठी इथे कोरलेल्या पायऱ्या चढायला काही ठिकाणी railing तर काही ठिकाणी साखळ्याही ⛓️ लावलेल्या आहेत.. 'हे ही कमी पडेल' हा विचार करणाऱ्यांनी अगदी लोखंडी शिड्याही इथे बसवलेल्या दिसतात.. सर्वांचे आभार 🙇 मानत वर जेव्हा वासोट्याहून येणाऱ्या / वासोट्याला जाणाऱ्या वाटेला लागलो, तेव्हा "हत्ती 🐘 गेला, शेपूट राहिली", म्हणत, 'आता १० मिनिटात गुहा गाठू' विचार करत जेव्हा mobileच्या screenला 'उठ' 🙃 म्हणून हाक मारली, तर दिसणारे आकडे बघत एक क्षणभंगुर विचार cut मारून गेला - 'range नसल्यावर mobileचं घड्याळ सुद्धा बंद पडतं का?' 😜..

गुहा, कळस and last steps - credits: राहुल

credits: राहुल

atop

(as projected) exact १० मिनिटात बूट काढून, गुहेत शिरत, समोर होती पिंड.. rather, मी पिंडीच्या समोर होतो.. ०९:४५.. थोडा वेळ दम खात, 'पिंडीवर non-stop पडणारं (टीप-टीप 💧 का होईना) पाणी कसं आणि कुठून येत असेल?' ह्याचा अजिबात विचार न करता (शास्त्रज्ञ ⚛️ करतील / करत आहेत, as per their priority list), वर कळसरुपी शिखरावर 🚩 जाऊन यायचं ठरलं.. प्रशांत (आल्यावर) आणि आम्ही तिघे, बाकीचे यायच्या आत जाऊनही आलो.. हिवाळा 🧣 असल्यामुळे, as expected, फक्त जो थोडाफार दिसत होता, तो म्हणजे 'चकदेव' ⛰️.. वर जे तुम्ही hot-n-sour soup बद्दल वाचलं, तो प्रसंग ह्या गडाच्या पायथ्याचाच ⛺.. राहिलेलं public यायच्या आत जी थोडीफार माहिती ℹ️ जोशींनी दिली, ती पुढीलप्रमाणे,

चोरवणे गावाहून नागेश्वर देवस्थानाला यायला forest departmentची परवानगी 🆗 लागत नाही.. शिवाजी महाराजांच्या काळामध्ये कैद्यांना इथे शिक्षा देण्यासाठी 👮 ठेवण्यात येत असे.. नंतर, J. Asthana ⚕️ J. Williams 💂 यांनी, इथे यायला-जायला नवीन मार्ग बनवला.. इथे आपल्याला अध्यात्मिक आणि शारीरिक दोन्ही समाधान भेटतात 🧘‍♂️.. अर्ध चढून झाल्यावर दिसणाऱ्या नेढ्याचं / नाखिंदचं, 'हत्तीची सोंड' म्हणून चित्र आखलं तर आपल्याला हा देव अंबारीत बसल्यासारखा लक्षात येतो..

दरम्यान, (सतत पाणी पडत असल्यामुळे 🫗) पिंडीची अजून झीज होऊ नये, म्हणून गाववाल्यांनी वरून ठेवलेलं तांब्याचं पात्र (next photo), त्यांनी उचलून आम्हाला 'दगडी', म्हणजे original पिंडीचे दर्शन घडवून दिले (first photo 🔝) 🙏.. सगळे वर पोहोचल्यावर वेळ होती गणपतीची 🐘, शंकराची 🔱 आणि देवीची ♀️ आरती म्हणायची, followed by a group photo 📸..

ये जग रहे या ना रहे, रहेगी तेरी आस्था

दिवसाचा तिसरा प्रहर 🕛 चालू झाल्याचं लक्षात घेत आम्ही इथून थोडं खाली, बामणोली / मेट इंदावली sideने वर येणाऱ्या वाटेला लागणाऱ्या विहिरीतून पाणी भरून माघारी येत, आलो त्या रस्त्याने खाली उतरायला सुरुवात केली.. गंमत आहे ना? - तिसरा प्रहर चालू झाला की त्याला म्हणायचं "दुपार" 🌞.. असो.. ऊन आणि दमटपणा, ह्यांचा प्रकोप असा की अंगातून वाफा निघत होत्या.. थांबायची हिम्मत "ना" बराबर 🚫.. पण चालायचं motivationही तेवढंच - शून्य / भोपळा ⭕.. जेव्हा शेवटी, म्हणजे चढतांना सुरवातीलाच ज्या जांभा दगडाच्या पायऱ्या लागल्या होत्या, त्यांवर चालत जो सुकून भेटला, त्याचे "क्या कहने?" 😇..

जांभा - एक प्रकारचा खडक, जो सहसा उष्ण आणि ओल्या विषुवत वृत्तीय (equatorial) प्रदेशांत सापडतो.. भारतात जांभा दगड कोकणात आढळून येतो.. लाल रंगाच्या 🔴 ह्या खडकात iron आणि bauxite खनिजे मोठ्या प्रमाणात असतात.. हा अतिशय खडबडीत, पण सच्छिद्र आणि कातळापेक्षा वजनाने हलका असतो.. कोकणातील बहुतांश घरे ह्या दगडापासून बांधली जातात.. (संदर्भ: wikipedia)

late lunch / early dinner साठी suggest केल्याप्रमाणे आम्ही चिपळूण येथे तुलसी hotelला (राजस्थानी) थाळी 🍱 खायला टेकलो.. brunch सारखीच lunner सुद्धा एक term असायला हवी ना? इथे, हे type करून Google search 🔍 केलं तर साक्षात्कार ✨ असा झाला की, there actually is an established term "lunner", by exactly the same meaning 🤓.. अश्याच अजून बऱ्याच बाबतीत मी अंधारात 🌑 आहे, I know.. but, so are you.. all sailing in the same boat ⛵..

"चेन्नई एक्स्प्रेस", "पांढरा रस्सा, तांबडा रस्सा" आणि "लस्सी हुन बनवत असतील कढी" 🤣, ह्या trekच्या काही "ending on a high note 🔖" आठवणी..

पट्टा / विश्रामगड

​।। श्री आशापुरी देव्यै नमः ।।

everything changes with time (and water?).. पट्टा / विश्रामगड

नाशिकला 🍇 असल्याचा, rather, and more appropriately, परत एकदा "work 👨‍💻 from home house"चा नाजायज़ फायदा घेत 😉, ह्यावेळेस दिवाळीत फराळासोबत मिसळ-पाव वर जरा जास्तच जोर होता.. जसे लहानाचा 🧒 मोठा 🧔 होत असतांना केलेले treks आणि गेल्या ३-४ वर्षात केलेले treks are far-off, same analogy fits perfect 👌 in devouring the नाशिक special 🤤.. अर्थात, ह्या सगळ्यात *conditions applied (and fulfilled) आहेतच.. जश्या सिंहगडला / सिंहगडची भजी 🧅 खायच्या काही आहेत..

चुलीवरची मिसळ (साधना)

पण ह्या fulfillment साठी पांडवलेणी नकोसं वाटतं 😒.. इथल्या teenagersची 🧑 immaturity सोसण्यापेक्षा (try it, to feel it), कुठेतरी दुसरीकडे जाऊ म्हणून शुक्रवारी peacock hills 🦚 नंतर शनिवारी, 'रांजणगिरी' का 'विश्रामगड?', ह्याचं conclusion, 1️⃣ दिवसाच्या second-halfचा plan disturb होणार नाही, 2️⃣ family सोबत असल्यामुळे वर काहीतरी बघण्या सारखं पण पाहिजे, असे काही parameters लक्षात घेत, पहाटे 🕠 ५:३० ला निघायच्या हिशोबाने करण्यात आलं..

पट्टा / विश्रामगड - एकाच नावाने एकाहून जास्त गड असतात, हे आपल्यासाठी काही नवीन नाही 😏, e.g., भैरवगड, रतनगड, जयगड.. तेच September मध्ये कुर्डूगडला गेलो असता, जेव्हा लक्षात आलं की त्याला विश्रामगड सुद्धा म्हणतात, तेव्हा बाजी पासलकर ह्याचा विश्रामासाठी 😴 वापर करायचे, असं वाचण्यात आलं.. असाच अजून एक विश्रामगड म्हणजे (अहमद)नगर जिल्ह्यात, अकोले तालुक्यातला "पट्टा" 🥋 किल्ला..

पट्ट्या किंवा गरुडाच्या 🦅 पसरलेल्या पंखा सारखा पसारा असणाऱ्या ह्या किल्ल्याची ओळख आधी फक्त 'पट्टा' ह्या नावाने होती.. १६७९ साली, जालनाची लूट 💰 घेऊन परततांना शिवाजी महाराजांना मुघलांशी झालेल्या त्यांच्या शेवटच्या लढाईत मदत करत, त्यांचा तिसरा डोळा म्हणून ओळखले जाणारे "बहिर्जी नाईक", यांनी detour करत / करवत पट्टा किल्ल्यावर आणले.. प्रकुर्ती खराब 🤒 झाल्याने त्यांनी इथेच साधारण महिनाभर आराम करत ह्याला नवीन नाव दिले, आरामगड 🤥, I mean, "विश्रामगड"..

०५ नोव्हेंबर २०२२

The morning was journey time via then recently built सिन्नर bypass 🛣️ and very well maintained tar road till base of the fort (a trouble-free driving is worth a mention 🙂)

that's an excerpt from earlier post on विश्रामगड, कळसूबाई and रतनगड, during (work-from-office era) 🎇 दीपावली २०१८'s week off (read here).. it was then engraved with such a confidence that only if there is a loophole in the popular saying, "कमान से निकला तीर something, something .. ..", I'd now happily switch 🔀 the sides and bet my 2 cents.. "who is to blame?", water?, rain?, hold it for a while ⏸️.. पण लक्षात आलं असेलच - it was so frustratingly potholed 🫤 this time, that it was just super easy to decide - परत ↩️ टाकेद-भगूर मार्गे जाऊ.. कितीजरी खराब असला तरी, आलो त्या रस्त्या एव्हढा तर नक्कीच नसेल.. 

इथल्या kick-offला नुसत्या ☕ black teaची मेजवानी पुरेशी होती / आहे, कारण गड उंच जरी असला तरी पायथ्यापासून चढ जास्त नाही आहे.. शिवाय, पट्टाई देवी मंदिरापर्यंत पायऱ्या आहेत.. तिथून पुढे पठार आणि top पर्यंत तुरळक चढ.. पण त्याआधी..

पायथ्याला कमानीजवळच एक man-made हत्ती 🐘 (actual size) दिसतो.. काही माहितीफलक आणि not-to-scale map चाळत थोडं वर चढल्यावर काही पाण्याचे टाके आणि गुहा-cum-मंदिरं लागतात.. अजून थोडं चढल्यावर (खालून दिसणारं) पट्टाई देवीचं मंदिर 🛕 लागतं.. वाटेत एक photogenic त्र्यंबक दरवाजाही लागतो, ज्याला आपण उजवीकडे ठेऊन पुढे जातो.. इथे खाली बघितल्यावर एखाद्या गावाहून वाट येत असावी, असं दिसून तरी येत नाही 🤔.. वक्त-वक्त ⏱️ की बात है..

इथून पुढे आहे गडाचं पहिलं attraction, अंबरखाना.. बाहेर शिवाजी महाराजांच्या अर्धपुतळ्याला नमन करत अंबरखान्यात शिरताच थकवा नाहीसा झाला / होतो 😀.. गडावर अजून तरी अजून कोणी आलं नव्हतं.. त्यामुळे सोबतीला लाभलेल्या शांती ☮️ आणि गारव्याचा आनंद लुटत इथल्या 3D paintings मधून इतिहास अनुभवत, विभूतीला शिकवत, पुन्हा शिवचरित्र refresh झालं..

सुरुवात होते शिवनेरी किल्ल्यावर झालेल्या / घडलेल्या शिवजन्मापासून 👼, जे आज आपण बघतो की गाड्यांचे silencer काढून celebrate केलं जातं.. one word, (कितीतरी type करून delete केल्यावर) pity 😔..

इथून पुढे आहे रायरेश्वरला घेतलेली हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची शपथ 🕯️ आणि स्वराज्याचे तोरण बांधण्यात आलं, तो तोरणा किल्ला 🚩.. पुरंदरच्या लढाईत शेवटच्या श्वासापर्यंत लढणारे मुरारबाजी 🤺.. मुलासाठी ज्या आईला रायगडचा सर्वात कठीण कडा उतरावा लागला, अशी हिरकणी 🧗‍♀️.. 'महाराज विशाळगडावर पोहचल्याशिवाय नाही' म्हणत, मृत्यूलाही चकवणारे बाजीप्रभू 🫡 (घोड खिंड / पावनखिंड).. प्रतापगडाच्या पायथ्याला वाघनखाने केलेला अफज़लखानाचा वध, लाल महालात (पुणे) कापलेले शाइस्तेखानाचे बोटं आणि मिठाईच्या खोक्यातून साधलेली आग्र्याहून सुटका.. centerला आहे रायगडच्या दरबारचा देखावा 👑..

शेवटचे चित्र काही केल्या लक्षात येईना.. कदाचित जालनाची लूट असावी, पण Bible पकडलेले father ✝️ चित्रित असल्यामुळे काही निष्कर्ष निघत नव्हता.. तुम्हाला काही कल्पना / खात्री असल्यास नक्की कळवा..

इथून पुढे, target होतं गडाचं शिखर.. पवनचक्क्यांच्या सोबतीला आता आजूबाजूचे गड दृष्टीस 🧐 पडायला सुरवात झाली होती.. कळसुबाई डोंगराचं शिखर मोठ्या मुश्किलीने precipitated धुरावरून 🏭 डोकावत होतं.. त्याच्या शेजारी, सह्याद्रीतले सर्वात अवघड trek म्हणून ओळख असलेले AMK (अलंग-मदन-कुलंग), lens blur केल्यागत कुठेतरी हरवले होते.. जवळ असल्यामुळे बितनगड आणि औंढा सुटसुटीत ओळख दाखवत होते 🤩.. निलेंद्रने म्हंटल्याप्रमाणे, 'हर साल कम-से-कम १५ दिन lockdown करना चाहिये' 🤝, म्हणजे आपण करत असलेलं pollution कुठेतरी settle होऊन, घरबसल्या आर-पार निसर्ग तरी अनुभवता येईल..

ज्यांचा दंतकथेवर विश्वास आहे, त्यांच्यासाठी - कळसुबाई जर आज हयात असती तर तिने रुसल्यावर एकदा तरी इतर राज्यात / देशात ✈️ जायचा विचार नक्कीच केला असता.. 'कुठली दंतकथा?' विचारताय?, तर, मार्च-२०२१ च्या articleची मदत होऊ शकेल (read here).. now, let's revisit that unanswered question, "who is to blame?".. the answer correct is, "time".. and hence, the title of this article..

do zoom for the windmills

top हून दिसणारं गडाचं दुसरं attraction, म्हणजेच औंढा किल्ल्या पासून सुरू होणारा अर्धगोलाकार कडा, ज्याच्यावरून गडाला "पट्टा" हे नाव पडलं, तो गरुडाचा पसरलेला पंख बघत, दम खाऊन झाल्यावर, गारठायच्या आत आम्ही नाश्त्यासाठी खालच्या gazeboत माघारी आलो.. वाटेत रांगेने कोरलेल्या भरपूर पाण्याच्या टाक्या दिसतात.. अश्या बांधकामाचं कोरीवकामाचं एक कारण असंही असतं की वरून वाहून येणारं पाणी सर्वात खालच्या टाकीत पोहचेपर्यंत आपोआप स्वच्छ होऊन जातं 👍.. ह्याचा, "वेगवेगळ्या रंगाचं पाणी" असाही अर्थ होतो..

परतीच्या वेळेस (उतरतांना) वेळ होती, त्र्यंबक दरवाज्याला अजून एका 📸 photosessionची.. वाटेत अजून २ जण दिसले, आणि हीच होती आजची गडावरची गर्दी.. '४ वर्षांगोदरचे माकडं लुप्त झाले का?' च्या सोबत 'खरंच शनिवार आहे का?' 🤨, आता ह्यावरही doubt यायला लागला होता..

विभूती, योगेश काका, तनिष

ठरवल्याप्रमाणे म्हैसवळण घाट उतरून टाकेद-भगूर मार्गे घरी माघारी आलो.. indeed, a better option.. आता पुढच्या वेळेस कुठल्या रस्त्याचा प्रचार करेल, ये तो वक्त ही बतायेगा, because everything changes with time ⏳..

सिंहगड #५००

।। श्री आशापुरी देव्यै नमः ।।

सिंहगडला किती वाईट वाटेल, हे सगळं ऐकून.. तर नाही.. सिंहगड special आहे

ह्याआधीच्या article (read here) मध्ये राजगडला "पहिलं प्रेम 💓" आणि बरंच काही म्हंटलो होतो, त्या संदर्भातलं हे वाक्य.. आणि आता.. सिंहगड किती special आहे?, ह्याचं फक्त एकाच शब्दात उत्तर.. पण त्याआधी (as always 😛),

नवरात्री नवसकाळी.. 9 days, 9 hikes
वर्ष चौथे, २०२२

ह्या वर्षीच्या नवसकाळी बद्दल article भरून लिहायला तसं नवीन काही नाही 🤷.. ९ दिवस, आसपासच फेरफटका मारत जे गड / टेकड्या चढलो 📈 (आणि उतरलो 📉), ती list पुढीलप्रमाणे..

1️⃣ day white, सिंहगड (circuit) - १४.२/६८१

2️⃣ day red, तळजाई - १०.३/२३०
3️⃣ day royal blue, सिंहगड (कोंढाणेश्वर) - ७.०/६१५
4️⃣ day yellow, खंडोबा टेकडी - ८.४/३५९
5️⃣ day green, सिंहगड (पुणे दरवाजा) - ५.०/५१०

6️⃣ day grey, रोहिडा / विचित्रगड - ५.६/४४४

7️⃣ day orange, सिंहगड, potato point - ९.७/७२३
8️⃣ day peacock green, तळजाई - १०.३/२४४
9️⃣ day pink, खंडोबा टेकडी - ८.६/३६३

a total of 79.1 kms feet distance 👣 and 4169 meters of elevation gain 📈..

ह्यानंतर, दुसऱ्या / दसऱ्याच्या 🏹 दिवशी आतकरवाडीहून सिंहगडचा ⛰️ पहिला ☝️ पुणे दरवाजा, यशस्वीरित्या, ५०० व्यांदा गाठला ✌️, a quintuple century 🖐️ 💯..

आता, तुम्ही जे प्रश्न मला नेहमी विचारता, तेच विचार करताय 💭, 'काही दिवसांपूर्वीच तर ह्याचं अमृतमहोत्सवानिमित्त 🇮🇳 "#४७५ @ ७५" article वाचलं, आणि ~५० दिवसात पुढचे २५ झाले पण?, कसली घाई 🏃आहे?, घरचे 👩‍👦काही बोलत नाही का?, work-life 👨‍💻 balance कसं जमतं ह्याला?, मला ह्याच्या बायकोचा interview घ्यायचा आहे, काय केलंय ह्याने समजलं की आम्हाला पण असा वेळ ⏳ काढता येईल'.. आज तर (to top all this), "तू हे सगळं blog मध्ये लिहितोस ✍️, म्हणून आम्ही हे सगळं म्हणतो.. हे सुद्धा blog मध्ये टाकशील 🫣", हे ही ऐकलंय / ऐकवलंय 🤪.. तर सगळं बरोबर आहे, पण ह्या प्रश्नांची उत्तरं फिर कभी.. now, back to agenda of this article..

मे-२०१५, #१.. cut to ऑक्टोबर-२०२२, #५००

ताज़ी-ताज़ी लगे हमको रोजाना 🤗,

यूं तो तेरी-मेरी बातें पुरानी हैं..

गडाच्या इतिहासावर एक article कधीतरी लिहिणार होतो, ह्योच ते.. काही चुकलं असेल किंवा महत्वाचं सुटलं असेल तर जरूर कळवा 😮‍💨, will update..

पुणेकरांसाठी एक वरदान.. सिंहगड ❣️

जवळपास २००० वर्षांचा इतिहास उराशी बाळगून, गूढ-गंभीर, अविचल, स्थितप्रज्ञ योग्यासारखा 🧘‍♂️ हा "सिंहगड"..

महाराष्ट्राच्या अंगाखांद्यावर पसरलेल्या सह्याद्रीच्या मुख्य पर्वतरांगेच्या पूर्वेकडील ➡️ फुटलेल्या भुलेश्वर रांगेवर आणि पुण्याच्या नैऋत्येस ↙️, साधारणपणे २५-३० कि.मी. अंतरावर, एका उपशिखरावर बांधलेला किल्ला म्हणजे सिंहगड.. ह्याचा आकार कुऱ्हाडीच्या पात्या 🪓 सारखा आहे आणि समुद्रसपाटीपासून उंची ४३०४ फूट / १३१२ मीटर आहे..

कुऱ्हाडीची पात,
कलावंतीणी ↖️ ते झुंझार ⬇️ ते खांदकडा ↗️

ग्रीक 🇬🇷, रोमन 🇻🇦, चीन 🇨🇳 आणि मध्य आशियातील प्राचीन संस्कृतीचे तत्कालीन भारतीय सातवाहन संस्कृतीशी व्यापारी संबंध निर्माण झाले होते 💱.. हे व्यापार प्रामुख्याने पश्चिम भारताच्या ⬅️ कोकणातील बंदरातून होत असे, जे सह्याद्रीतल्या घाटवाटांनी राजधानी पैठण उर्फ प्रतिष्ठानला जोडले गेले.. ह्या मार्गांवर लक्ष ठेवण्यास / ह्या मार्गांचे रक्षण करण्यास सिंहगड किल्ल्याच्या निर्मितीस प्रारंभ झाला असावा 🎯..

आजवर ह्याने अनेक पराक्रम पाहिले, कित्येक अपमान 🤬 गिळले, पराभव पचविले, योद्धयांची शर्थ पाहिली, कित्येक जखमा 🤕 मिरवल्या, कडेकपारीत घुमणारी आयुधं आणि तोफांच्या निशाण्याही अंगावर वागवल्या.. असंही वाचण्यात येतं की काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तानाजी कड्याकडे बंदुकीच्या गोळ्या आणि तोफांच्या गोळ्यांची कवचं सापडत होती.. तानाजी कड्याचा विषय निघालाच आहे तर,

सिंहगडची लढाई

४ फेब्रुवारी १६७० - सिंहगड परत एकदा (तिसऱ्यांदा) स्वराज्यात आला पण त्या दिवशी झालेल्या लढाईत मराठ्यांनी एक बुलंद गड गमावला, "सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे" 💂..

painting by महादेव विश्वनाथ धुरंधर

१४ जून १६६५च्या पुरंदरच्या तहानुसार 🈴 महाराजांनी जे २३ किल्ले मुघलांच्या सुपूर्त केले, "सिंहगड" त्यातला एक महत्वाचा किल्ला होता.. मुघलांच्या ताब्यात गेल्यावर, राजस्थान मधील भीना प्रांताचा राजपूत, इथला किल्लेदार 👮 म्हणून नेमला गेला, 'उदयभान राठोड'..

आग्र्याहून सुटून आल्यावर शिवाजी महाराजांनी हे २३ किल्ले पुन्हा स्वराज्यात आणण्याचे प्रयत्न सुरु केले 🙋.. सिंहगडासाठी "उमरठ" गावचे सुभेदार 'तानाजी मालुसरे' यांनी विडा उचलला.. सरळ-सरळ युद्ध करून हा किल्ला घ्यायचे असते तर मराठ्यांना मोठे नुकसान सहन करावे लागले असते.. म्हणून तानाजींनी किल्ला चढायला 🧗 सर्वात कठीण बाजू निवडली - "द्रोणागिरीचा कडा", ज्याला आज आपण "तानाजी कडा" म्हणून ओळखतो..

right half, center - द्रोणागिरीचा कडा / तानाजी कडा

कडा असल्यामुळे ह्या जागेवर फारसे सैनिक तैनात नव्हते.. तानाजी व काही मावळे हा कडा चढून गेले.. नंतर ह्यांनीच योग्य संधी साधून कल्याण दरवाजा उघडला 🔓, आणि बाहेर वाट बघणाऱ्या तानाजींचे धाकटे भाऊ, 'सूर्याजी' आणि 'शेलार मामा' सोबत इतर मावळ्यांना किल्ल्यात येण्यासाठी वाट मोकळी करून दिली 😊.. अश्या प्रकारे वर पोहोचलेले ५०० मराठे आणि जवळपास हजार-दीड हजार मुघल / राजपूत ह्यांचा रणसंग्राम सुरू झाला ⚔️ 🛡️..

लढाईमध्ये जेव्हा किल्लेदार 'उदयभान राठोड' आणि 'नरवीर तानाजी मालुसरे' आमने-सामने आले 🤼, तेव्हा लढता-लढता तानाजींची ढाल तुटली.. तरीही डोक्यावरील शेला हाताला गुंडाळून तानाजी लढत होते.. काही वेळानंतर मराठ्यांची सरशी होत होती, पण तेवढ्यात जखमी 'तानाजी' 'उदयभान' कडून ठार झाले 🥀.. ह्यानंतर लढाईचे उपसेनानी सूर्याजींनी सुत्रे ताब्यात घेतली.. तानाजी पडल्याने मावळ्यांचा धीर सुटला व पळ काढू लागले.. हे बघता सुर्याजींनी परतीचे मार्ग बंद केले / कड्याचे दोर कापून टाकले 🪚 व मावळ्यांना "जिंका किवा मरा" असा आदेश दिला.. पर्याय नाही 😨, लक्षात घेत मावळ्यांनी किल्ला सर केला 🫡.. जखमी उदयभानही फार काळ वाचू शकला नाही.. त्याला ८० वर्षीय शेलार मामांनी ठार मारलं 🤺..

ह्या लढाईनंतर,
१. तानाजींच्या मृतदेहाला "मढे घाट" मार्गे त्यांच्या गावी "उमरठ" येथे नेऊन अग्नी 🔥 देण्यात आला..
२. शिवाजी महाराजांचे मावळ प्रांतावरील वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित झाले..

extras: १९९९ च्या कारगील युद्धात ह्या लढाईपासून प्रेरणा घेत, भारतीय सेनेने 🇮🇳 अत्यंत अवघड कड्यांवर छुप्यारितीने चढून शत्रूवर आक्रमण केले व कारगीलची शिखरे पादाक्रांत केली..

इतर इतिहास

आदिलशाही: १६४९ - १६५६
मराठा: १६४७ - १६४९, १६५६ - १६६५, १६७० - १६८९, १६९३ - १७०३, १७०५ - १७०६, १७०७ - १८१८
मुघल: १६६५ - १६७०, १६८९ - १६९३, १७०३ - १७०५, १७०६ - १७०७
इंग्रज: १८१८ - १९४७
स्वतंत्र भारत - १९४७ पासून

झुंझार बुरुज

सिंहगड पूर्वीपासूनच स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता.. त्यांच्या आख्यायिकेनुसार (legend) 'कौण्डिन्य' ऋषींनी इथे तपश्चर्या 🧘‍♂️ केली म्हणून ह्याचे नाव "कोंढाणा".. इतर नावे - कुंधाना, कुंधियाना, बक्षिंदाबक्ष आणि बहुप्रचलित सिंहगड..

१३२८ दिल्लीचा सुलतान 'मुहम्मद तुगलक' याने कोंढाणा जिंकला. तेव्हा महादेव कोळी 'नाग नायक' यादवांचा किल्लेदार होता.
१३५० किल्ल्याचा सर्वात जुना उल्लेख आढळतो इ. स. १३५० च्या कवी 'इसामी'ने रचलेल्या "फुतूहस्सलातीन" किंवा "शाहनामा ए हिंद" नावाच्या फारसी काव्यामध्ये. आत्ताच जे तुम्ही १३२८ बद्दल वाचलं, त्याची माहिती इथूनच भेटते.
१४८२-८३ मलिक अहमद बहिरी निजामशाह याने कोंढाणा जिंकला.
१५५३ कोंढाणा बुर्‍हान निजामशाहच्या ताब्यात.
१५६७ विजापूरच्या आदिलशाहने मूर्तजा निजामशाहकडून कोंढाणा घेतला.
१६३३ 'शहाजी' महाराजांनी 'जिजाबाई' आणि बाल 'शिवबा' यांना कोंढाण्यावर ठेवले.
१६३५ शहाजीराजांच्या ताब्यातील कोंढाण्यावर आदिलशाही फौजेने हल्ला करून गड जिंकला. ह्या युद्धात 'कान्होजी बाजी शिळीमकर' मारले गेले. आदिलशाहकडून सुभेदार म्हणून 'दादोजी कोंडदेव' नेमले गेले.

झुंझार बुरुज again

१६४७ 'दादोजी कोंडदेव' आदिलशाहीचे नोकर असले तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न नाही केला. त्यानंतर लगेचच बापूजी मुदगल नर्हेकर (देशपांडे) यांनी कोंढाणा पहिल्यांदा स्वराज्यात आणला.

१६४९ शहाजी राजांच्या सुटकेसाठी शिवरायांनी कोंढाणा आदिलशाहला दिला.
१६५६ कोंढाण्यातील मुस्लिम किल्लेदाराला किल्ल्याचा ताबा देण्याच्या बदल्यात 'खेड शिवापूर' गावाजवळ मोठी आणि करमुक्त जमीन देऊ करून पटवले आणि कुठलेच युद्ध / रक्तपात न करता बापूजींनीच कोंढाणा परत (दुसऱ्यांदा) स्वराज्यात आणला.
१६६३ मुघल सेनापती जोधपूर नरेश 'जसवंतसिंह राठोड' याने कोंढाण्याला चार महिने वेढा दिला. परंतु मराठ्यांच्या वारंवार होणाऱ्या हल्ल्याला घाबरुन तो वेढा उठवून परत गेला.
१६६५ पुरंदरच्या तहात सिंहगड मुघलांकडे गेला.
१६७० सिंहगड तिसऱ्यांदा स्वराज्यात आला. ह्याबद्दल तुम्ही इतक्यात वर सविस्तर वाचलं.

सिंहगडची लढाई revision - 🌓 विडा उचलणे,
↖️ कडा चढणे, ↗️ द्वंद्व, ↙️ वीरमरण, ↘️ जिंका किंवा मरा

१६८९ सेनापती 'संताजी घोरपडे' व 'विठोजी चव्हाण' यांनी औरंगजेबच्या तुळापुर छावणीवर छापा मारून तंबूचे कळस कापून आणले तेव्हा ते सिंहगडाच्या आश्रयाला आले. त्यावेळी 'सिधोजी गुजर' गडाचे किल्लेदार होते.

१६९२ 'शंकराजी नारायण' पंतसचिव यांनी तटाला शिड्या लावून गड घेण्याचा प्रयत्न केला परंतु अपयश आले.
१६९३ १ जुलै १६९३ ह्या दिवशी सप्तसहस्त्री सरदार 'नावजी बलकवडे' यांनी केवळ ३०० मावळ्यांनिशी 'विठुजी कारके' यांच्या मदतीने गडास माळा लावून सिंहगड जिंकून पुन्हा स्वराज्यात आणला. ह्या कामगिरीबद्दल स्वराज्याचे तिसरे छत्रपती राजाराम महाराजांनी त्यांचा मोठा सन्मान करत पवन मावळातील "सावरगाव" त्यांच्या मरणोपरांत त्यांचे पुत्र 'होनाजी बलकवडे' ह्यांना इनाम दिले.

पुणे दरवाजा १

१७०० ३ मार्च १७०० रोजी सिंहगडावर राजाराम महाराजांचे निधन झाले. महाराणी ताराबाई यांनी येथे त्यांची समाधी बांधली, आणि देखभालीची जबाबदारी सरदार ढमढेरे घराण्याकडे दिली.
१७०२ डिसेंबर १७०२ ते मार्च १७०३ औरंगजेबने गडास वेढा घातला.
१७०३ १४ एप्रिल १७०३ मुघलांनी सिंहगडावर प्रचंड हल्ला केला, त्यावेळेस 'सिधोजी जाधव' किल्लेदार होते. ह्या युद्धात सिंहगडाचे सरनाईक 'खंडोजी थोपटे' व 'सिधोजी थोपटे' सह वर्धई, खंडई, लखमई, गणई, या बेरड रामोशी सैनिकांनी गडाच्या रक्षणासाठी पराक्रमाची शर्थ केली. ह्याबद्दल त्यांना (खंडोजी थोपटे) खामगाव येथे ३० बिघे जमीन इनाम देण्यात आली. पुढे औरंगजेबने गड ताब्यात घेऊन त्याचे "बक्षिंदाबक्ष" असे नामकरण केले, जे कधी रूढ नाही झाले.

hiking trail - ridge starting from bottom right,
rambled 500 times (till date)

१७०५ २८ एप्रिलच्या सुमारास पंतसचिवांच्या मार्गदर्शनाखाली 'त्र्यंबक शिवदेव मुतालिक' आणि सरदार 'रामजी फाटक' यांनी मोठा पराक्रम गाजवून सिंहगड जिंकून पुन्हा स्वराज्यात आणला व मुघल किल्लेदार 'देवीसिंग' यास कैद केले.
१७०६ मुघल सरदार 'झुल्फिकार खान' याने फितुरीने सिंहगड जिंकला. याप्रसंगी युवराज 'शाहू' मुघलांच्या कैदेत होते.
१७०७ औरंगजेबच्या निधनानंतर मराठ्यांनी लगेच सिंहगड जिंकून घेतला.
१७०७-५० सिंहगड किल्ला छत्रपतींच्या वतीने ४३ वर्षे पंतसचिवांच्या ताब्यात होता.

१७५० ६ जुलै १७५० छत्रपती 'रामराजे' ह्यांच्या आदेशाने सिंहगड पेशव्यांच्या ताब्यात आला. सिंहगडच्या बदल्यात पेशव्यांनी सचिवांना "तुंग" आणि "तिकोना" हे किल्ले दिले.

१७६३ एप्रिल १७६३ नारायण राव पेशवे यांचा विवाह.
१८१८ इंग्रजांनी सिंहगडला नोव्हेंबर १८१७ पासून साधारण ३-३.५ महिने वेढा देऊन तोफांचा प्रचंड मारा केला. शेवटी १ मार्च १८१८ रोजी मराठी सैन्य शरणागतीस गेले आणि General Smithच्या हुकुमावरून Commandant Pitzlarने ३ मार्च १८१८ला गड ताब्यात घेतला.

कलावंतीणी बुरुज आणि खानापूर हुन येणारी / ला जाणारी वाट

१८८९ लोकमान्य टिळकांनी चिंतन आणि लेखनासाठी ह्या गडाची निवड केली. 'रामलाल नंदराम नाईक' ह्यांची जागा विकत घेऊन एक बंगला बांधला. ह्याच बंगल्यामध्ये त्यांनी 'गीतारहस्य' ह्या महान ग्रंथाची लेखन प्रत तयार केली. त्याचबरोबर 'Arctic Home in Vedas' हा ग्रंथ ही साकार केला.

१९१० सिंहगडावरच 'लोकमान्य टिळक' आणि 'महात्मा गांधी' ह्या दोन महापुरुषांची भेट झाली.
१९३१ 'नेताजी सुभाषचंद्र बोस' यांनी सिंहगडला भेट दिली. त्याप्रसंगी कल्याण दरवाजा मध्ये त्यांनी गुरु 'रविंद्रनाथ टागोर' यांनी शिवरायांवर रचलेले काव्य उत्स्फूर्तपणे म्हंटले. शिवरायांपासून प्रेरणा घेऊनच त्यांनी सशस्त्र क्रांतीद्वारे हिंदुस्थानला स्वातंत्र्य मिळवून देण्याचा संकल्प केला.

कल्याण दरवाजा - शिलालेख,
श्री शालीवाहन शके १६७२ कारकीर्द
श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान

 सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे समाधी 🪦

१९३८ तानाजी स्मारक मंडळाने तानाजी समाधीच्या चौथर्‍यावर concreteची चौकोनी मेघडंबरी केली.
१९४१ २० फेब्रुवारी १९४१ च्या दिवशी सिंहगडावर तानाजींचा पहिला concreteचा अर्धपुतळा (bust) बसविण्यात आला.
१९७६ २४ मार्च १९७६ रोजी, राजाराम महाराजांच्या पुण्यतिथीच्या दिवशी मेघडंबरी मध्ये नवीन bronzeच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले. पहिला concreteचा पुतळा आता कोंढणपूर गावातील नरवीर तानाजी विद्यालयात ठेवला आहे.

२०१८-१९ समाधीस्थळाचा जीर्णोद्धार करत, मूळ समाधी कायम ठेऊन त्यावर नव्याने (सध्याची) अष्टकोनी bronzeची मेघडंबरी बांधण्यात आली, आणि सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरेंचा bronzeचा पुतळा शेजारी एका चौथऱ्यावर बसविण्यात आला.

bronzeचा पुतळा

समाधी लगतच आपल्याला युद्ध अवेशातील मावळ्यांचा एक सुरेख देखावा बघायला मिळतो.. 'मुक्त' category व्यतिरिक्त इतर ३ प्रकारचे, अमुक्त, मुक्तामुक्त, यंत्रमुक्त, जे शस्त्र मराठे लढाईत वापरायचे, त्यांची एक छोटीशी झलक..

१. उच्च प्रतिच्या युद्धात वापरले जाणारे - धनुष्य-बाण 🏹 (bow and arrow)
२. आद्य शास्त्रांपैकी एक - परशु 🪓 (halberd)
३. पायदळात वापरात येणारी - मराठा वक्र धोप (curved sword)
४. पुरंदरच्या पहिल्या युद्धात प्रामुख्याने वापरलेले - गोफण (slingshot - 'angry birds' fame)
५. संरक्षणासाठी - ढाल 🛡️ (circular shield)
६. दुधारी, घातक शस्त्र - दांड पट्टा 🤺 (sword with a handguard / gauntlet - 'avengers' fame)

७. चिलखत भेदण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त - गुर्ज (3-in-1, mace-sword-axe)
८. लहान मुलांचे, स्त्रियांचे आणि मानकरी - कट्यार 🔪 (dagger with H-shaped handle)
९. घोडदळात वापरात येणारी सरळ पात्याची - मराठा धोप 🗡️ (linear sword)
१०. लांबवरील शत्रूला मारायला तोफेचे छोटे स्वरूप - बंदुक 🔫 (gun)
११. मुक्तामुक्त, दोन्ही प्रकारे वापरला जाणारा - भाला (spear)
१२. boomrang 🪃 सारखे परत येणारे - विटा (lance with a cord)

भाला, धनुष्य-बाण, मराठा वक्र धोप,
ढाल, बंदुक, दांड पट्टा, विटा

longest of few cannons on the fort,
लांबी २ मी., व्यास २३ से.मी.

तर हा होता गडाचा श्रीमंत इतिहास, थोडक्यात.. 'श्रीमंत' कारण दुसऱ्या कुठल्या गडावर इतक्या वेळेस सरकार बदललं नसेल 🤭.. article मध्ये काही गोष्टी मुद्दाम टाकल्या नाहीत, कारण ह्या mythology सारख्या आपण इतक्या वेळेस ऐकल्या आहेत की खऱ्या वाटायला लागल्या आहेत 🤦.. 'गड आला पण सिंह गेला', हे त्यातलं सर्वात प्रचलित उदाहरण.. असो..

एक गंमत 🎭 सांगायची झाली तर.. 'तानाजी, the unsung warrior' motion picture 🎥 मध्ये एक scene आहे, ज्यात उदयभान राठोड राजगडच्या दिशेने तोफ करून मारा करायला सांगतो.. आता ह्याच्याशी पन्हाळगडाचा वेढा, किंवा रामशेजचे युद्ध compare करून बघा 😐.. ह्यांची माहिती नसल्यास, (alternatively) "आग हवा पानी" वालं article आठवा (link here).. अगदी same-to-same, or should that be, अगदी shame-to-shame 🤦.. again, असो..

title मध्ये गडाला "वरदान" म्हणायचे कारण, इथे नियमित येणाऱ्या लोकांमध्ये दिसणारा उत्साह 🤠, ज्यातलं बरंच public ५०-८० वयोगटातील आहे 🫡.. ह्यांच्याबद्दल / ह्यांचे मनोगत थोडक्यात वाचा, in article "एक बार से दिल नही भरता.. Eat. Sleep. सिंहगड*. Repeat." (here)..

कोणाची वाट बघताय मग? हे वरदान वाया जाऊ देऊ नका.. सिंहगड जेव्हडा माझा आणि आमचा आहे, तेव्हडाच तुमचा आणि आपला सुद्धा आहे 😇..

from the vault - YouTube short created during सिंहगड #३००,